بيشترى بورزيم و مقصود قرآن مجيد از اين آيهء شريفه نيز همان است : « إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلًا » « 1 » علاوه بر آن ؛ ما به خوبى مىدانيم كه اين نمونهء از گوشه‌گيرى جزئى و ناپيوستهء روش رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بود ، پيش از آنكه به عالميان مبعوث گردد ، و از آن زمان همواره رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اين عزلت را به وقت ديگرى به‌ويژه خلال دههء آخر رمضان تغيير داد ، اگرچه در خانه‌اش و يا در جوار خانه ميان مسجد النّبى بود . البتّه بسيارى از صحابه در اين اعتكاف به آن حضرت اقتدا كردند و همچنان برخى از مسلمانان صالح تا به امروز هم به ايشان در اين عمل اقتدا مىكنند . 3 - تلاش و مدارا بحث و گفت‌وگوى دو مسئلهء قبلى به ما اين اجازه را داد كه افق تشريع قرآنى را مورد مطالعه قرار دهيم ، بنابراين تلاش مادّى افزون بر تلاش اخلاقى نيست ، زيراكه در نظر اسلام ارزشى براى آن به‌جز ارزش متناسب با خيرى كه شرع به عنوان هدف براى آن مقرّر كرده ، چيز ديگرى نيست . و در اينجا نصّى وجود ندارد كه از ما بخواهد تا به سراغ مشقّت‌ها برويم ، درحالىكه اقتضاى موضع يا تكليف چنان نيست . امّا موقعى كه قضيه برعكس است ، يعنى بار زندگى عادى سنگينى دارد ، هيچ‌چيزى وجود ندارد كه به ما اجازه دهد تا از آن وضع نجات پيدا كنيم . بنابراين ؛ در اينجا دو امر متفاوتى وجود دارد كه هر دو برابرند : تعصّب كوركورانه و تعبّد جاهلانه با تنگ‌نظرى . پس ما بايد به آن حالتى برسيم كه به مقتضاى آن حالت محقّق شدن خير اخلاقى - به معناى وسيع كلمه - وارد در توان ما مىگردد ، در آن صورت بر ما لازم است كه راجع به اهمّيّت اين اقتضا از خودمان بپرسيم كه آيا اين اقتضاى حالت ، تمام توان ما را مىطلبد و يا اين‌كه حدّ مشخصى دارد كه در آنجا متوقّف مىشود ، و هرگاه از آن حد تجاوز كند ، تلاش تكليف اصلى ، لازمهء كمال ( مطابق آنچه در بررسى مراتب تلاش سازنده گفتيم ) مىگردد ، و تنها اين هم

--> ( 1 ) - مزّمّل ( 73 ) آيهء 6 : مسلّما نماز و عبادت شبانه پابرجاتر و بااستقامت‌تر است .